Meer dan een gelijkenis Een geslaagd portret is in essentie veel meer dan enkel een correcte registratie van een gezicht. Of het nu gaat om een potloodtekening of een schilderij, het doel van de kunstenaar is altijd om voorbij de oppervlakte te kijken. Je probeert iets wezenlijks vast te leggen: het karakter, de ziel of een vluchtige emotie van de geportretteerde. Het is dat ongrijpbare element dat een tekening van een 'plaatje' in een 'portret' verandert.
Het is geen geheim dat het creëren van een overtuigend portret een van de lastigste disciplines is. Misschien heb je wel eens een schilderen op nummer eigen foto pakket geprobeerd om een dierbare vast te leggen. Dat is een prachtige start, maar om echt vrijheid te ervaren, is inzicht nodig. Het vergt geduld en oefening. Neem Vincent van Gogh; zijn kracht lag in het gebruiken van lichtval en schaduw voor maximale emotionele expressie.
Omdat de weg naar meesterschap lang is en het leren tekenen van gezichten intimiderend kan zijn, wil ik je een duidelijk handvat bieden. We gaan niet zomaar wat lijnen op papier zetten; we gaan bouwen vanuit begrip. Mijn aanpak begint bij een uitgebreide anatomiestudie die ik speciaal hiervoor heb ontwikkeld. Voordat we details gaan tekenen, leren we het hoofd te ontleden. We breken de complexe vormen van het gezicht op in begrijpelijke basisvormen en vlakken. Dit ruimtelijk inzicht is cruciaal om te voorkomen dat je portretten 'plat' lijken.
Wanneer de basis staat, schakelen we over naar een bewezen stappenplan. Hiervoor baseer ik mij op het invloedrijke boek “Drawing the Head and Hands” van Andrew Loomis. Laat je niet misleiden door de leeftijd van dit boek; het wordt wereldwijd nog steeds beschouwd als de 'bijbel' voor portretkunstenaars. De kennis die Loomis deelt is tijdloos en technisch ongeëvenaard. Het is een parel van onschatbare waarde en een naslagwerk dat eigenlijk in de bibliotheek van elke serieuze tekenaar thuishoort.
Samen gaan we deze technieken toepassen, zodat ook jij de vaardigheid ontwikkelt om portretten te tekenen die echt tot leven komen.
Anatomie van het Hoofd
Als mens zijn we van nature getraind in patroonherkenning. Ons brein is zo geprogrammeerd dat we overal gezichten in zien: in de koplampen van een auto, in de schors van een boom of in een stopcontact. We zien het ‘symbool’ van een gezicht. Maar toen ik serieus begon met tekenen, realiseerde ik me dat dit psychologische mechanisme niet genoeg is. Ik moest mezelf een fundamentele vraag stellen: hoe zit ons hoofd werkelijk fysiek in elkaar?
Het antwoord op die vraag bleek complexer dan ik had verwacht. Ieder mens is uniek; variaties in botstructuur en weefsel maken dat iedereen een eigen, onverwisselbare identiteit heeft. Het begrijpen van deze vormen en maten is essentieel, want zij bepalen grotendeels wie wij zijn en hoe de wereld ons ziet.
Waarom anatomie de sleutel is Wil je een dierbare portretteren en de gelijkenis echt treffen? Dan helpt het enorm om te weten wat er zich onder de huid afspeelt. Kennis van de onderliggende anatomie is de brug naar realisme. Maar ook als je fantasiekarakters (concept art) ontwikkelt, is deze kennis onmisbaar.
-
Wil je een heldhaftig figuur neerzetten? Dan kun je kiezen voor een sterke kaaklijn en prominente nekspieren.
-
Wil je een zachtaardig karakter ontwerpen? Dan kies je voor rondere vormen en zachtere overgangen. Door de regels van de anatomie te kennen, kun je ze bewust manipuleren om een verhaal te vertellen.
De basis: De Schedel en de Nek Mijn eigen studie begon bij de fundering: de schedel en de nek. Ik heb ervoor gekozen de nek direct mee te tekenen, omdat een hoofd nooit los in de ruimte zweeft.
De nek is de verbinding met de romp en bepaalt de houding en dynamiek van het hoofd. Door deze als één geheel te bestuderen, ga je de relatie tussen het hoofd en de rest van het lichaam beter begrijpen.
De complexe puzzel van de spieren Toen de basis van de schedel stond, diende de volgende uitdaging zich aan: hoe past die schedel in een levend hoofd? Dit leidde tot een grote puzzel: de spieren. Het heeft me zeker vier dagen gekost om elke spiergroep een logische plek te geven op het bot. Het gaat hier niet alleen om waar de spier zit, maar ook om wat hij doet.
Terwijl ik tekende, rezen er steeds meer vragen. Welke spieren trekken samen bij een glimlach? Wat gebeurt er bij woede? De spieren zijn de motor van onze emoties.
Je eigen gezicht als studiemateriaal Een gouden tip voor iedere tekenaar: gebruik je eigen hoofd als referentiekader. Tijdens mijn anatomiestudie heb ik ontelbaar veel gekke bekken getrokken voor de spiegel. Niet alleen om te kijken, maar vooral om te voelen.
-
Tastzin: Leg je vingers op je gezicht en voel hoe de spiergroepen onder je huid bewegen en samentrekken.
-
IJkpunten: Zoek naar de harde ijkpunten van je schedel. Voel de rand van je oogkas, de overgang van je jukbeenderen en de hoek van je kaaklijn.
Tijdens dit fysieke onderzoek deed ik een paar waardevolle ontdekkingen:
-
Het breedste punt: Ik ontdekte dat het breedste punt van het hoofd zich vaak bij de oren bevindt, of specifieker: daar waar de jukbeenderen (de jukboog) naar achteren doorlopen in de schedel.
-
De kaak en het oor: Het viel me op dat het oor zich achter de kaak bevindt. Als je praat of kauwt, scharniert de kaak, maar het oor blijft op zijn plek. Dit soort mechanische details zorgen voor geloofwaardigheid in je tekeningen.
Aanbevolen literatuur Een bron waar ik tijdens dit proces enorm veel aan heb gehad, is het boek “Classic Human Anatomy” van kunstenares Valerie Winslow. Laat je niet afschrikken door het feit dat het Engelstalig is. Voor ons als kunstenaars is beeld de universele taal; je koopt dit boek voor de fenomenale, heldere tekeningen, niet per se voor de tekst.
Het is noodzaak om deze anatomische kennis goed te kunnen vertalen naar je papier of doek. Nu we weten wat er onder de huid zit, kunnen we gaan kijken hoe we dit vertalen naar algemene basisvormen...
Basisvormen en Verhoudingen: De Blauwdruk van het Gezicht
Van complexe anatomie naar heldere vormen Zoals we in het vorige hoofdstuk zagen, is de anatomie van het hoofd complex. Het direct vertalen van al die spieren en botten naar een tekening kan overweldigend zijn. Daarom is er een essentiële tussenstap die elke portretkunstenaar moet beheersen: simplificatie. We vertalen de ingewikkelde organische vormen naar hun essentiële basisvormen. Zie het als het bouwen van een huis: je begint niet met het behang (de details), maar met de ruwbouw (de constructie).
Hieronder zie je twee uitstekende voorbeelden van deze benadering:
-
De klassieke aanpak: Een voorbeeld uit “Drawing the Head and Hands” van Andrew Loomis. Dit richt zich sterk op verhoudingen en ritme.
-
De constructieve aanpak: Een voorbeeld uit “Figure Drawing: Design and Invention” van Michael Hampton. Hier ligt de focus op vlakverdeling en design.
In het stappenplan dat hierna volgt, zul je zien hoe we deze abstracte vormen gebruiken als fundament om een gelijkenis op te bouwen.
De uitdaging van proporties Het lastigste aspect van portretteren is het vangen van de gelijkenis. Onze hersenen zijn hypergevoelig voor gezichten; we zien onmiddellijk wanneer er iets niet klopt. De sleutel tot gelijkenis ligt in verhoudingen en plaatsing. Je moet je oog trainen om exact te zien waar elementen als de ogen en de neus beginnen ten opzichte van de rest van het hoofd.
Dit klinkt misschien als het intrappen van een open deur, maar in de praktijk zie ik studenten en beginners vaak in dezelfde valkuilen stappen:
-
Het 'hoge voorhoofd' syndroom: De ogen worden veel te hoog in het gezicht geplaatst.
-
Schedel-armoede: De bovenkant van het hoofd (de schedelpan) wordt te klein getekend, waardoor het lijkt alsof er geen ruimte is voor de hersenen.
-
De zakkende mond: De mond wordt te laag geplaatst, wat de kin onnatuurlijk klein maakt.
-
Perspectief-fouten: De ogen staan niet op één lijn in het perspectief, waardoor het portret je ‘scheel’ of vervreemdend aankijkt.
Gelukkig zijn deze fouten eenvoudig te voorkomen zodra je de standaard regels van het gezicht kent.
De visuele gids: Kleuren en Regels Om je hiermee te helpen, heb ik een afbeelding gemaakt die gebaseerd is op de principes van Andrew Loomis, maar die ik licht heb aangepast voor extra duidelijkheid. Laten we de gekleurde hulplijnen op de afbeelding ontleden, zodat je ze kunt toepassen in je eigen werk.
-
Groen: De horizontale as (De Ooglijn) Dit is de belangrijkste lijn. De groene lijn loopt over de breedte van het gezicht en markeert de exacte helft van de totale hoofdhoogte (van kruin tot kin). Belangrijk inzicht: De ogen bevinden zich dus in het midden van het hoofd, niet in het bovenste gedeelte!
-
Rood: De Regel van Derden (Verticale verdeling) Het gezicht (vanaf de haargrens tot de kin) kan verdeeld worden in drie gelijke delen. De vier rode lijnen markeren van boven naar beneden:
-
De haargrens.
-
De wenkbrauwlijn. Let op: ga hierbij uit van de botstructuur (de wenkbrauwboog) en niet per se de haartjes, die kunnen namelijk geëpileerd of verplaatst zijn.
-
De onderkant van de neus.
-
De onderkant van de kin.
-
Rood (Sectie 2): De positie van de oren Kijk naar het middelste vak van de 'Regel van Derden' (tussen de wenkbrauw en de neus). Dit is precies de zone waar de oren zich bevinden. De bovenkant van het oor lijnt op met de wenkbrauw, de onderkant met de neus.
-
Blauw: De mondplaatsing In het onderste derde deel (van neus tot kin) vinden we de mond. De opening van de mond bevindt zich doorgaans iets boven de helft van dit vlak.
-
Paars: De breedte van het hoofd Een veelgebruikte vuistregel voor de breedte is de "5-ogen-regel". Het hoofd is op het breedste punt (bij de slapen/ogen) ongeveer vijf oogbreedtes breed. Tussen de twee ogen past precies één (denkbeeldig) derde oog.
-
Donkerpaars: De pupil-mond relatie Trek denkbeeldige verticale lijnen recht omlaag vanuit het midden van de pupillen (als de persoon recht vooruit kijkt). Deze lijnen komen vaak exact uit bij de mondhoeken.
Belangrijke Disclaimer: De regels leren om ze te breken Er zijn miljarden mensen op aarde en ieder gezicht is uniek. De meeste mensen voldoen in de werkelijkheid niet voor 100% aan deze mathematische proporties. Iemand kan een langere kin hebben, een lagere haargrens of ogen die verder uit elkaar staan. Toch zijn deze regels van onschatbare waarde. Het is het standaardmodel of het 'ideaalbeeld'. Pas als je dit model beheerst, kun je zien waar jouw model afwijkt van de standaard. Die afwijkingen zijn precies wat die persoon uniek maakt.
Dus het devies luidt: Leer eerst de regels tot in perfectie, zodat je ze daarna effectief en bewust kunt breken.
Een Gezicht Tekenen in 6 Stappen: Van Constructie tot Portret
Misschien denk je nu: "Leuk, al die theorie over anatomie en verhoudingen, maar hoe krijg ik dat op papier?" Dat is een terechte vraag. Theorie is de kaart, maar tekenen is de reis.
Om je op weg te helpen, heb ik een praktisch stappenplan uitgewerkt. Deze methode is een combinatie van de klassieke Loomis-methode (voor het ritme en de verhoudingen) en modern constructief tekenen, zoals je dat ziet in het boek "How to Draw" van Scott Robertson. We bouwen het hoofd letterlijk op als een 3D-object.
Hieronder loods ik je er stap voor stap doorheen.
Stap 1: De Hoofdmassa (De basisvorm)
Alles begint met een eenvoudige vorm. We tekenen geen 'hoofd', maar een bal. Omdat de schedel aan de zijkanten (bij de slapen) wat vlakker is, snijden we denkbeeldige schijven van de zijkant van de bal af.
In deze fase bepalen we ook de kijkrichting. Ik heb een kruis op de zijkant getekend:
-
De horizontale lijn stelt de wenkbrauwlijn voor.
-
De verticale lijn bepaalt de kanteling en de hoek van het hoofd.
Stap 2: De Middenlijnen Plaatsen
Nu we de basisbal hebben, moeten we weten waar het midden van het gezicht is. We trekken de wenkbrauwlijn (vanuit stap 1) door over de voorkant van de bal. Haaks daarop tekenen we de verticale middenlijn van het gezicht. Daarnaast heb ik alvast een hulplijn geplaatst voor de ogen; deze loopt parallel aan de wenkbrauwlijn, maar dan iets lager. Je ziet nu al een gezicht ontstaan, ondanks dat we nog geen gelaatstrekken hebben getekend.
Stap 3: De Grote Vormen Bepalen
Nu passen we de Regel van Derden toe die we eerder bespraken. Vanaf de wenkbrauwlijn meten we afstanden om de andere belangrijke ijkpunten te vinden:
-
Omhoog voor de haargrens.
-
Omlaag voor de onderkant van de neus.
-
Nogmaals diezelfde afstand omlaag voor de kin.
Deze lijnen (in rood aangegeven) vormen het raamwerk waarbinnen we het gezicht gaan bouwen.
Stap 4: De Kaakconstructie
Het hoofd is meer dan alleen de schedelpan; de kaak geeft karakter aan het gezicht. We tekenen de kaaklijn vanaf het oor richting de kin. Denk hierbij aan een ietwat taps toelopende vorm (soms vergeleken met een kegel of een masker). Op dit punt kun je controleren of je verhoudingen kloppen: de lijn van de ogen zou nu ongeveer precies in het midden van het totale hoofd (van kruin tot kin) moeten liggen.
Stap 5: Plaatsing van Neus, Oren en Ogen
Voordat we details gaan priegelen, blokken we eerst de vormen in als simpele 3D-objecten:
-
De Neus: Teken dit als een eenvoudig blokje of prisma. Zo klopt het perspectief altijd.
-
Het Oor: Plaats het oor in het vak tussen de wenkbrauwlijn en de neuslijn (aan de zijkant van het hoofd).
-
De Ogen: Let op de Keystone (de sluitsteen-vorm) tussen de wenkbrauwen. Dit is een cruciaal ankerpunt. Vanuit hier bepaal je de oogkassen.
Door eerst deze 'blokkendoos' te tekenen, voorkom je dat je platte stickers op een rond hoofd plakt.
Stap 6: Verfijning en Details
De constructie staat als een huis. Nu – en pas nu – mag je organische lijnen gaan gebruiken. Teken over je constructielijnen heen om de definitieve vormen van de ogen, neusvleugels, mond en kaaklijn te maken. Misschien voelt de sprong van stap 5 naar 6 groot. Dat is bewust. Veel beginners verliezen zich in wimpers en rimpeltjes terwijl de basisvorm niet klopt. Onthoud: Een goed portret met weinig details is altijd beter dan een slecht gebouwd hoofd met prachtige details.
Hoe nu verder? De weg naar meesterschap
De bovenstaande stappen zijn slechts het begin. De enige manier om deze kennis echt eigen te maken, is door vlieguren te maken. Hier zijn mijn persoonlijke tips om verder te groeien:
-
Omarm je fouten: Schaam je niet voor tekeningen die mislukken. Zoals de uitdrukking luidt: "Sucking at something is the first step to being sorta good at something." Elke mislukte tekening leert je wat je de volgende keer anders moet doen.
-
Bestudeer de bronnen: De boeken die ik genoemd heb (Loomis, Robertson) zijn goudmijnen. Schaf ze aan of leen ze uit de bieb.
-
Het Gratis Model: Je hoeft geen duur model in te huren. Je hebt het beste model altijd bij de hand: jezelf. Rembrandt van Rijn maakte gedurende zijn leven bijna honderd zelfportretten, van jonge onstuimige schilder tot oude wijze man. Hij gebruikte zijn eigen gezicht om emotie, lichtval en veroudering te bestuderen. Dus pak een spiegel, zet een lamp neer en begin met tekenen.
Heel veel succes en vooral veel tekenplezier!
